Doskonalenie zarządzania usługami publicznymi i rozwojem w jednostkach samorządu lokalnego (gminach i powiatach)
Strona główna
Usługi społeczne
Usługi techniczne
» Transport
» Gospodarka mieszkaniowa
» Gospodarka komunalna
Rozwój instytucjonalny
Efektywność energetyczna
Współpraca JST-NGO
Współpraca między JST
Dialog społeczny
SMUP
Mapa Praktyk
Inne bazy danych
Publikacje i dokumenty
Portal jst.org.pl

1.583.706
gości odwiedziło nas
od 1 kwietnia 2008 r.


 Usługi techniczne : Gospodarka komunalna
Efektywne zagospodarowanie terenów nadrzecznych w obrębie aglomeracji miejskiej na przykładzie rewitalizacji doliny rzeki Ślepiotki w Katowicach

.:   Skrót i Metryka -> Pełna prezentacja -> Załączniki   :.


Opis sytuacji przed wdrożeniem
Obszar poddany rewitalizacji – fragment korytarza doliny rzecznej rzeki Ślepiotki - pozostawał wyłączony z użytkowania przez około 40 lat. W tym czasie służył głównie do nielegalnego składowania odpadów. W momencie rozpoczęcia prac teren był zaniedbany, a jego znaczna część pokryta gruzem i nawiezionymi masami ziemnymi. Naturalna okrywa  roślinna była w znacznym stopniu wyparta przez roślinność inwazyjną, a na całym terenie brak było elementów małej architektury, przyjaznych użytkownikom. Koryto potoku oraz wyloty kanalizacji deszczowej były w złym stanie technicznym (patrz załączniki). Jednocześnie na tym terenie, pomimo jego degradacji, zachowały się stanowiska bardzo rzadkich roślin, m.in. skrzypa olbrzymiego, rosnącego tam od ponad 100 lat. Trudno się dziwić, że mieszkańcy unikali tych terenów, jako cieszących się złą sławą zarówno ze względów bezpieczeństwa, jak i wątpliwych walorów estetycznych i ekologicznych. Podjęte w ramach projektu „Reuris” działania przywróciły go mieszkańcom.
Opis ogólnego podejścia i szczegółowych zadań

     W roku 2008 Katowice przystąpiły do międzynarodowego projektu „Reuris”. Liderem projektu był Główny Instytut Górnictwa, który pełnił też dla Katowic rolę zaplecza naukowo – badawczego. Partnerami są Bydgoszcz, Pilzno i Brno (Czechy) oraz spółka regionalna Aufbauwerk z Lipska, Uniwersytet Lipski i miasto Stuttgart (Niemcy). Projekt oficjalnie zostanie zakończony w 2012 r. po ukończeniu inwestycji we wszystkich miastach. Założeniem projektu jest zbudowanie wspólnego podejścia do kwestii kształtowania w miastach przestrzeni nadrzecznych przyjaznych ludziom. Oprócz części studialnej oraz konsultacji społecznych, projekt obejmuje wdrożenia pilotażowe.

     W Katowicach założono stworzenie spójnej wizji rewitalizacji i zagospodarowania przestrzeni nadrzecznej wzdłuż rzeki Ślepiotki oraz zrealizowanie w czasie trwania projektu inwestycji pilotażowej: rewitalizacji i zagospodarowania fragmentu terenu nadrzecznego. Zagospodarowano teren o powierzchni około 4,1 ha położony w otwartej przestrzeni nadrzecznej (długość odcinka rzeki: 450 m), w bezpośrednim sąsiedztwie obszarów silnie zurbanizowanych, w tym intensywnej zabudowy mieszkaniowej, przemysłowej i transportowej (okolice osiedla Szenwalda w Ochojcu). Zamieszkuje je około 45 tys. osób. Teren pod realizację inwestycji pilotażowej wybrano kierując się trzema kryteriami:
- oczekiwaniami społeczności lokalnej,
- kwestiami własności gruntu (grunt musiał być własnością miasta, a w mieście pozostało już
  niewiele takich terenów nadrzecznych),
- walorami naturalnymi.

     Działania rozpoczęto od załatwienia procedur formalnych. Prezydent Miasta Katowice zatwierdził zaproponowaną lokalizację terenu pilotowego i zgłoszono ją do Wieloletniego Planu Inwestycyjnego Katowic. Następnie w drodze negocjacji wyłoniono wykonawcę dokumentacji projektowej. Początkowo rozpisano przetarg nieograniczony, ale brak było chętnych do podjęcia się tego zadania. Kontrakt na wykonanie dokumentacji podpisano w lipcu 2009 r., a wykonano ją w grudniu 2009 r. W styczniu 2010 r. sformułowano wymagania wobec potencjalnych wykonawców w ramach procedury zamówień publicznych na wdrożenie inwestycji. Jednym z nich był np. zakaz użycia ciężkiego sprzętu na terenie objętym inwestycją. Ogłoszono również przetarg nieograniczony. Wykonawcę wybrano w marcu 2010 r. Główne prace prowadzono od kwietnia do listopada 2010 r., a uzupełniające wiosną 2011 roku.

Rezultaty wdrożenia narzędzia

     Najważniejszym efektem zrealizowanej inwestycji jest przywrócenie zapomnianego już fragmentu doliny rzeki Ślepiotki mieszkańcom okolicznych dzielnic, jako enklawy dla wypoczynku i rekreacji. W szczególności osiągnięto:
1. Przywrócenie na zboczach i na dnie doliny naturalnej okrywy roślinnej, poprzez:
- odtworzenie łąki kwietnej o powierzchni ponad 1 ha;
- odbudowę nadbrzeżnych siedlisk łęgowych z wykorzystaniem metod bioinżynieryjnych, w tym ponowne wprowadzenie rodzimej szaty roślinnej (posadzono kilka tysięcy sztuk bylin);
- odbudowę siedlisk grądowych z wykorzystaniem metod bioinżynieryjnych, w tym ponowne wprowadzenie rodzimej szaty roślinnej (posadzono kilka tysięcy sztuk bylin oraz kilkaset drzew i krzewów);
- aktywną ochronę stanowiska rzadkiej rośliny chronionej: skrzypu olbrzymiego.
2. Wprowadzenie elementów małej architektury, a także urządzeń dydaktycznych: "zielony amfiteatr", ścieżka edukacyjna (12 stanowisk z tablicami edukacyjnymi), ścieżki spacerowe, ścieżki w formie pomostów, zejścia na dno doliny, mostki, plac edukacyjny, punkty widokowe, miejsca wypoczynku.
3. Poprawę stanu hydrotechnicznego z równoczesną estetyzacją oraz podniesieniem walorów przyrodniczych, poprzez:
- remont koryta rzecznego z użyciem naturalnego materiału (głazy, drewno);
- odnowienie odprowadzenia dróg deszczowych z równoczesnym wykorzystaniem fragmentu starego koryta Ślepiotki, jako mokradła dla retencji wody i stworzenia siedlisk dla roślin i drobnych zwierząt.
4. Wprowadzenie elementów nawiązujących do historii naturalnej oraz dawnych dobrych praktyk użytkowania doliny, poprzez:
- wyeksponowanie "suchej" pozostałości starorzecza na długości około 200 m;
- urządzenie sadu tradycyjnych odmian drzew i krzewów;
- utworzenie sztucznej wydmy śródlądowej;
- urządzenie kompostownika.

     Po raz pierwszy w dużej polskiej aglomeracji miejskiej połączono kreację przestrzeni publicznej z częściową naturalizacją doliny rzecznej. Zgodnie z założeniem projektowym, zakomponowane zbiorowiska roślinne, zgodne z warunkami siedliskowymi doliny rzecznej uzyskają zdolność do samopodtrzymywania się.

Oszacowanie nakładów poniesionych na realizacje projektu
Projekt REURIS, w ramach którego przywrócono miastu dolinę rzeki Ślepiotki, kosztował 1 650 280 zł, w tym działania inwestycyjne 1 336 000 zł. Został sfinansowany w 85% ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, ai w 15% ze środków budżetu miasta. Na tym działania na obszarze zrewitalizowanej części doliny rzecznej Ślepiotki nie mogły się zakończyć. W lipcu 2011 r. teren przekazano w użytkowanie Zakładowi Zieleni Miejskiej w Katowicach. Miasto zabezpieczyło środki dla ZZM na utrzymywanie terenu i od tego czasu zyskał on profesjonalnego i dobrego gospodarza dbającego, żeby obszar ten nie uległ ponownej degradacji.
Zasady równości płci
Program ten jest projektem neutralnym, nie naruszającym zasad równości w dostępie kobiet i mężczyzn do usług publicznych. Jego realizacja bezpośrednio wpływa na poprawę jakości życia mieszkańców gminy bez względu na płeć.
Współpraca ze społeczeństwem obywatelskim

     Ideą projektu „Reuris” jest uczestnictwo w nim społeczności lokalnych, tak w formie zinstytucjonalizowanej, poprzez np. organizacje pozarządowe, jak też w formie konsultacji społecznych i wolontariatu. Sposób zagospodarowania terenu, jak i szczegóły jego urządzenia były rezultatem takich właśnie konsultacji i warsztatów z lokalną społecznością oraz zaproszonymi instytucjami. Konsultacje trwały od wiosny 2009 roku. Dzięki temu przedsięwzięcie uzyskało akceptację społeczną.

     W lutym 2010 przeprowadzono spotkania ze specjalistami (wydziały UM i instytucje związane merytorycznie z projektem) oraz lokalną grupą wsparcia (przedstawiciele Rad Jednostek Pomocniczych Ligota - Panewniki oraz Piotrowice - Ochojec), przygotowujące do publicznych spotkań i konsultacji w zakresie planowania projektów rewitalizacji. Równolegle przeprowadzono spotkania z mieszkańcami Piotrowic, Ochojca, Ligoty i Panewniki oraz młodzieżą okolicznych szkół. Na przełomie sierpnia i września 2010 oraz lutego i marca 2011 przeprowadzono serię spotkań warsztatowych: spotkania specjalistów oraz spotkania z zaproszonymi przedstawicielami lokalnych społeczności. Odbywały się one w ramach tworzenia systemu współpracy dla wypracowywania wizji zagospodarowania doliny rzeki Ślepiotki. (patrz załączniki). Efektem tych spotkań było 18 projektów będących elementami scenariusza rozwoju zagospodarowania doliny.

     Współpracy z mieszkańcami nie ograniczono do jedynie do spraw inwestycyjnych. Po zakończeniu prac zorganizowano Piknik Ekologiczny „Eko Brzmienia”, na który zaproszono mieszkańców dzielnic południowych i okolicy. Szczególnymi adresatami zaproszenia byli rodzice z dziećmi, na których czekały atrakcje. Zwiedzano ścieżkę edukacyjną, prezentując efekty rewitalizacji terenu wokół rzeki Ślepiotki.  Jednocześnie w pobliskim Parku Zadole w dzielnicy Ligota organizatorzy przygotowali program artystyczny. Na scenie amfiteatru wystąpiły między innymi: Śląska Grupa Bluesowa, zespół SPL!T, Hard Rockets i „U Pana Boga Za Piecem”. Wśród atrakcji dla młodszych uczestników znalazły się występy dzieci z MDK Ligota oraz happening członków Fundacji Elementarz. Odbyły się również warsztaty gitarowe. Wszystkiemu towarzyszyła wystawa prac plastycznych uczniów szkół podstawowych i gimnazjów pod hasłem „Moje miasto – Ogród”, a także wystawa zdjęć dotycząca Katowic - Ligoty. Przez cały czas trwania imprezy pomiędzy Ochojcem a Ligotą kursował autobus, który wszystkich zainteresowanych przewoził na miejsce rewitalizacji. Honorowy patronat nad imprezą sprawował Prezydent Miasta Katowice Piotr Uszok oraz Dyrektor Głównego Instytutu Górnictwa Józef Dubiński. Mecenasem pikniku był Wydział Kultury Urzędu Miasta Katowice, a sponsorem jeden z katowickich supermarketów..

     Spotkania mieszkańców na terenie pięknej doliny rzeki Ślepiotki są kontynuowane. W październiku 2011 roku odbyła się impreza zorganizowana przez zespół projektu REURIS oraz Szczep ZHP Katowice pod nazwą: „Rajd doliną Ślepiotki". W programie znalazł się m.in.. konkurs wiedzy o Ślepiotce, otwarcie trasy rajdowej dla rodzin, pokaz Harcerskiej Szkoły Ratownictwa, harcerska gastronomia i kącik dla dzieci. Wszystkie cieszyły się bardzo dużym zainteresowaniem.

     Przywrócona do życia część doliny jest miejscem spacerów okolicznych mieszkańców, służącym zarazem edukacji ekologicznej. Z umieszczonych wzdłuż ścieżek tablic mieszkańcy czerpią wiedzę o rzadkiej roślinności porastającej dolinę. Na przygotowanym specjalnie dla spacerowiczów miejscu można również rozpalić ognisko. Ze straszącego dzikością nieużytku powstał teren chętnie odwiedzany przez mieszkańców okolicznych blokowisk.

Zalecenia dla instytucji zainteresowanych replikacją
W wyniku zrealizowanych działań, uzyskano przede wszystkim poprawę walorów ekologicznych rewitalizowanego terenu. Stworzono zieloną, edukacyjno – rekreacyjną enklawę, miejsce spacerów katowickich rodzin i zabaw dzieci.
Chcąc skorzystać z doświadczeń Katowic przy podejmowaniu własnych, podobnych inicjatyw warto w szczególności:
1. Wybrać teren i opracować koncepcję jego zagospodarowania.
2. Pozyskać środki zewnętrzne na realizację przedsięwzięcia. Katowice uczestniczyły w dużym międzynarodowym projekcie, ale można przecież poszukać środków z funduszy UE lub innych źródeł na realizację planowanej inwestycji..
3. Utworzyć zespół do realizacji projektu. Można tu pójść śladami Bydgoszczy, gdzie tworzą go osoby nie będące pracownikami urzędu, pozyskane dla potrzeb konkretnego przedsięwzięcia lub wzorem Katowic, gdzie taki zespół powołano oddelegowując do niego osoby z różnych wydziałów magistratu (patrz załączniki).
4. Rozpisać przetarg na wykonanie dokumentacji, a następnie wykonawcę inwestycji i dokonać ich wyboru.
5. Przeprowadzić prace planistyczne i przystąpić do realizacji zadania.
6. Na poszczególnych etapach nie zapomnieć o konsultacjach z mieszkańcami, organizacjami pozarządowymi, specjalistami. Pomoże to w uzyskaniu społecznej akceptacji realizowanych prac, mieszkańcy będą także dbać o jej efekt. Zapobiegnie to zarazem dewastacji terenu i znacznie wzbogaci projekt (różne scenariusze przedsięwzięcia).
7. Gotowy już teren należy przekazać do eksploatacji i utrzymania wyspecjalizowanej jednostce miejskiej, zabezpieczając jej również niezbędny budżet na ten cel.

.:   Skrót i Metryka -> Pełna prezentacja -> Załączniki   :.

 Doskonalenie zarządzania usługami publicznymi
i rozwojem w jednostkach samorządu lokalnego
(gminach i powiatach)
 Związek
Miast Polskich
Związek
Gmin Wiejskich RP
Związek
Powiatów Polskich